In.Europa

Unia energetyczna
Szansa na nowe otwarcie dla Europy

 

1. Diagnoza

Unia Europejska jest uzależniona od dostaw zewnętrznych.

Fundamentem bezpieczeństwa energetycznego jest zapewnienie stabilnego dostępu do źródeł wytwarzania energii. Tymczasem:

  • UE ma tylko 2% światowych zasobów gazu i uranu oraz 0,65% zasobów ropy naftowej;
  • UE jako całość w aż 54% uzależniona jest od dostaw z zewnątrz. W porównaniu do 44,3% w roku 1990 to znaczący wzrost;
  • problemem jest nie tylko zależność od dostaw, ale i od jednego dostawcy – Rosji, która odpowiada za 27,7% dostaw ropy i 29,4% dostaw gazu do państw Unii;
  • aż sześć państw jest uzależnionych od dostaw gazu od tylko jednego dostawcy w 100%;
  • wymogi porozumień klimatycznych zmuszają państwa, których energetyka oparta jest na węglu (w tym Polskę) do zwiększania ilości importowania gazu co powoduje, że stają przed perspektywą coraz większej zależności od dostaw surowców z zewnątrz;
  • technologie OZE wciąż nie zaspokajają zapotrzebowania ze względu na m.in. wysokie koszty, niestabilność (przykład: farmy wiatrowe a wahania mocy wiatru), brak technologii do magazynowania nadwyżek. W przypadku krajów takich jak Polska wyzwaniem są wysokie koszty modernizacji energetyki.

Odpowiedź—unia energetyczna

Wobec narastających wyzwań oraz coraz większej intensywności dyskusji w 2014 r. Rada Europejska za jeden z głównych priorytetów UE uznała stworzenie unii energetycznej. W lutym 2015 r. szef Komisji Europejskiej Jean-Claude Juncker przedstawił propozycję opartą na 5 filarach:

  1. bezpieczeństwie energetycznym (zmniejszenie zależności UE od Moskwy, rozwój rynku LNG, nacisk na przejrzystość umów dot. zaopatrzenia);
  2. wewnętrznym rynku energii (wsparcie budowy Południowego Korytarza i połączeń między krajami UE, współpraca w tworzeniu polityk energetycznych państw);
  3. efektywności energetycznej (poprzez ulepszenie systemów ogrzewania i chłodzenia);
  4. dekarbonizacji gospodarki (ograniczenie emisji o 40% względem poziomu z 1990 r.)
  5. badaniach, innowacyjności, konkurencyjności.

Podstawowymi narzędziami finansowania unii energetycznej są instrument „Łącząc Europę” (ang. Connecting Europe Facility, CEF), w tym mechanizm wskazywania inwestycji o znaczeniu wspólnotowym (ang. Projects of Common Interest, PCI), oraz Europejski Fundusz Inwestycji Strategicznych (ang. European Fund for Strategic Investments, EFSI)—wsparcie w postaci instrumentu zwrotnego, np. pożyczki lub gwarancji.

2. Obecne trendy

Według przyjętych dokumentów strategicznych, kraje UE powinny:

do 2020r. do 2030r.
zmniejszyć emisję gazów cieplarnianych o co najmniej o 20% o 40%
zwiększyć udział energii pochodzącej ze źródeł odnawialnych do co najmniej 20% do 27%
poprawić efektywność energetyczną co najmniej o 20% o 27-30%
inne osiągnąć 10% udziału energii odnawialnej w swoim sektorze transportu 15% energii wytwarzanej w UE musi być przesyłane do innych państw UE

Propozycje Komisji Europejskiej

24.11.2017 r. Komisja Europejska wydała trzecie sprawozdanie na temat stanu unii energetycznej oraz plan działań na rok 2018. Komisja przedstawiła ambitne plany na lata 2021-2030, m.in. skończenie budowy europejskiego rynku energii elektrycznej i gazu, oraz reformę systemu handlu emisjami (EU ETS), aby zapewnić wsparcie państwom, które miałby problemy z dostawami źródeł energii. Dokument trafi do Parlamentu Europejskiego i Rady, a jego założenia zostaną poddane negocjacjom.

Ocena dotychczasowych działań

Według ekspertów postępy prac nad unią energetyczną nie są jednak zadowalające. Do najsłabszych punktów należą m.in.:

  • niewystarczające działania w celu zmniejszenia zależności od rosyjskiego gazu—równolegle z projektami dywersyfikującymi (np. Baltic Pipe), część krajów Europy Zachodniej ze względów ekonomicznych zwiększa uzależnienie od dostaw z Rosji;
  • brak sukcesów w tworzeniu mechanizmów zapewniających solidarność energetyczną—sprzeczne z tym celem są np. inwestycje takie jak Nord Stream II;
  • fiasko budowy gazowych i elektrycznych interkonektorów—opóźnienie w realizacji jednolitego rynku.

Stanowisko Polski

Propozycje polskiego rządu nie przełożyły się do tej pory na widoczną zmianę kierunku polityki energetycznej UE. Najbardziej problematyczna dla większości partnerów jest idąca wbrew polityce klimatycznej UE obrona przemysłu opartego na węglu przed zbyt ostrymi zmianami wynikłymi z ograniczania emisji CO2 (polski rząd poniósł porażkę ws. swoich postulatów reformy systemu handlu emisjami EU ETS). Na nieco więcej zrozumienia Warszawa może liczyć w przypadku postulatu dywersyfikacji źródeł dostaw poprzez budowę „Bramy północnej” (rozbudowę gazoportu w Świnoujściu oraz budowę gazociągu Baltic Pipe — połączenia Dania-Polska), a także próby blokady projektu Nord Stream II.

3. Rekomendacje

Ideą fundamentalną dla przyszłości unii energetycznej i integracji europejskiej, jest utworzenie nowej unijnej swobody—swobody przepływu energii, zapewniającej każdemu obywatelowi UE dostęp do wyboru oferty dowolnego dostawcy energii, operującego na jej terenie. Jej namacalnym świadectwem będzie autostrada energetyczna. Nowa swoboda powinna utrzymać wiodącą rolę UE w realizacji celów klimatycznych przyjętych w porozumieniu Paryskim oraz rozwijać filary planu Junckera, w sposób niezagrażający polskim interesom. Proponujemy przyjęcie następujących priorytetów w trzech perspektywach czasowych:

  1. krótkoterminowa (2018-2022)—wzmocnienie prosumentów. Dążąc do optymalnej realizacji przyjętych do 2020 r. celów proponujemy uruchomienie pakietu mechanizmów wsparcia instalacji OZE na poziomie regionalnym i wsparcia dla mechanizmów prosumenckich (możliwość odkupywania nadwyżek energii). Sugerujemy wykorzystanie w tym celu środków w ramach funduszu społecznego i rozwoju regionalnego. Mechanizmy wsparcia nie będą zależne od kształtu miksu energetycznego;
  2. średnioterminowa (2023-2030)—priorytet to rozbudowa unijnej infrastruktury energetycznej. W tym celu proponujemy projekt autostrady energetycznej – program rozbudowy połączeń energetycznych pomiędzy państwami członkowskimi w oparciu o fundusze europejskie przeznaczane na rozwój infrastruktury (takie jak w inicjatywie Trójmorza). Byłyby one budowane i zarządzane przez Dyrekcję Generalną KE ds. Energii we współpracy z Europejską Siecią Operatorów Systemów Przesyłowych Energii Elektrycznej (ENTSO). Rozbudowa infrastruktury na poziomie wykraczającym poza bezpośrednie potrzeby państw członkowskich będzie wyłączną kompetencją UE;
  3. długoterminowa (2030-2050+)—Europa powinna wyznaczać globalne standardy rozwoju energetyki. Przygotowując się na zmiany na rynkach należy zbudować ramę regulacji prawnych dla sektora górnictwa kosmicznego, dzięki któremu będzie można pozyskiwać rzadkie surowce z planetoid i asteroid, przeznaczyć dodatkowe środki na badania (w tym dalsze prace nad projektem ITER, w celu rozwoju zasilania termojądrowego) oraz stworzyć instrumenty finansowych zachęt dla firm zajmujących się inwestycjami w branżę energetyczną. Budowanie wspólnego sektora górnictwa kosmicznego powinno skutkować przyjęciem jednolitego dla całej UE porządku prawnego w opisywanym obszarze, z ambicją rozszerzenia go także na poziom porozumień ogólnoświatowych.

Propozycje przyniosą korzyści dla całej Unii w postaci poprawy konkurencyjności i obniżenia kosztów energii dla konsumentów wewnątrz UE, zapewnienia większego bezpieczeństwa dostaw oraz wzmocnienia pozycji UE na arenie międzynarodowej jako lidera nowoczesnych rozwiązań energetycznych, a także udowodnienia, że Unia zajmuje się sprawami ważnymi dla obywateli i o strategicznym znaczeniu dla państw członkowskich. Jest to szczególnie ważne ze względu na podsycane przez wielu polityków, szczególnie z państw „nowej” Unii, poczucie marginalizacji i niedoceniania ich interesów, na które odpowiedzią jest m.in. wykorzystanie mechanizmów finansowania projektu Trójmorza jako wzoru dla średnioterminowych rozwiązań na poziomie całej UE.

Autorzy: Stefan Kabat, Karolina Myszka, Aleksandra Polak, Hubert Różyk, Piotr Stolecki, Marzena Świderska.
Koordynator: Jakub Krawczyk