In.Europa

Perspektywy rozszerzenia UE o kraje Bałkanów Zachodnich

 

Część 1: Diagnoza

Od powstania w 1957 r. Unia Europejska z sześciu krajów założycielskich rozrosła się do wspólnoty 28 państw. Polityka rozszerzania UE ma na celu umacnianie bezpieczeństwa i dobrobytu w Europie oraz wspieranie demokratycznych reform politycznych, gospodarczych i społecznych.

Zgodnie z art. 49 Traktatu o Unii Europejskiej, wniosek o członkostwo w Unii może złożyć każde państwo europejskie, które szanuje demokratyczne wartości UE i zobowiązuje się je wspierać. Kraje chcące wstąpić do Unii powinny ponadto spełniać tzw. kryteria kopenhaskie, ustalone przez Radę Europejską w 1993 r. w Kopenhadze.

  1. Kryteria polityczne—stabilne instytucje gwarantujące demokrację, rządy prawa, poszanowanie praw człowieka i ochronę mniejszości
  2. Kryteria gospodarcze—sprawnie funkcjonująca gospodarka rynkowa; możliwość sprostania konkurencji i radzenia sobie z siłami rynkowymi wewnątrz UE
  3. Kryteria prawne—zdolność do przyjęcia zobowiązań członka Unii, w tym dostosowania się do celów unii politycznej, gospodarczej i walutowej; zdolność przyjęcia wspólnotowego dorobku prawnego (acquis communautaire)

Drogę do członkostwa w Unii otwiera umowa stowarzyszeniowa wyznaczająca ramy i zasady przyszłej współpracy. Sam proces akcesyjny rozpoczyna się od złożenia przez państwo kandydujące wniosku o członkostwo. Decyzja o nadaniu państwu oficjalnego statusu kandydata podejmowana jest na szczycie Rady Europejskiej w oparciu o opinię Komisji Europejskiej. Następnie rozpoczynają się negocjacje akcesyjne prowadzone przez Komisję – przeprowadza ona analizę zgodności dorobku prawnego państwa z acquis communautaire Unii. Proces kończy się ratyfikacją traktatu członkowskiego przez wszystkie państwa Unii i państwo kandydujące.

Rozszerzenie z 2004 r. o osiem krajów Europy Środkowo-Wschodniej oraz Maltę i Cypr budziło powszechny entuzjazm w „starej” Unii. Postrzegane było ono jako symboliczne wyrwanie ich spod wpływów Rosji i włączenie do rodziny demokratycznych, wolnorynkowych państw Zachodu. Szybki rozwój gospodarczy tych krajów i systematyczne wyrównywanie poziomu dobrobytu między nimi i resztą Unii potwierdziło właściwość decyzji o rozszerzeniu.

Jednakże przyjęcie Bułgarii i Rumunii (2007) oraz Chorwacji (2013)—które przypadło na czas światowego kryzysu gospodarczego i po nim—wzbudziło więcej kontrowersji wśród „starych” członków Wspólnoty. Pojawiły się wówczas wątpliwości, czy demokracja, społeczeństwo obywatelskie i gospodarka wolnorynkowa w  tych post-komunistycznych państwach były wystarczająco rozwinięte, aby sprostać wyzwaniom członkostwa w Unii. Wyrazem utrzymujących się do dziś wątpliwości jest fakt, że żadne z trzech krajów nie uczestniczy w strefie Schengen.

Jednocześnie już pod koniec XX w. zainteresowanie unijnych polityków w kontekście dalszego rozszerzenia przesunęło się na południowy zachód kontynentu – na Bałkany Zachodnie. w 1999 r. Unia rozpoczęła proces stabilizacji i stowarzyszenia mający na celu wspieranie stopniowego zbliżania państw tego regionu do UE. Również podnoszące się po wojnie lat 90. i ogłaszające niepodległość kraje Bałkanów Zachodnich coraz wyraźniej wyrażały swoje aspiracje członkowskie. Widziały bowiem w Unii szansę na zwiększenie swojego bezpieczeństwa, poprawę sytuacji społeczno-ekonomicznej oraz skuteczne przeprowadzenie transformacji ustrojowej.

Część 2: Stan obecny

6 lutego 2018 r. Komisja Europejska przyjęła strategię dotyczącą rozszerzenia UE na kraje Bałkanów Zachodnich i wspierania procesu ich transformacji. Wyznaczono sześć inicjatyw przewodnich:

  • wzmocnienie praworządności,
  • zacieśnienie współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa i migracji,
  • wspieranie przedsiębiorczości,
  • rozszerzenie na Bałkany Zachodnie unii energetycznej,
  • obniżenie opłat roamingowych,
  • rozwój łączności szerokopasmowej w tym regionie.

Strategia wskazuje ponadto kryteria członkostwa w UE, którym muszą sprostać Czarnogóra, Serbia, Bośnia i Hercegowina oraz Kosowo.

Postępy

Serbia—Posiada status kraju kandydującego. Od 2014 r. trwają negocjacje ws. członkostwa. Otwarto dotąd 10 rozdziałów negocjacyjnych, a dwa zamknięto. Wyzwanie dla członkostwa Serbii stanowi kwestia niepodległości Kosowa.

Czarnogóra—Posiada status kraju kandydującego. Od 2012 r. trwają negocjacje ws. członkostwa. Otwarto dotąd 28 rozdziałów negocjacyjnych, a trzy zamknięto. Największym wyzwaniem jest uporanie się z korupcją.

Albania—Jest krajem kandydującym od 2014 r. Unia uzależniła pozytywną odpowiedź od wprowadzenia reform dotyczących walką z korupcją i niezależności sądownictwa.

Bośnia i Hercegowina—Umowa o stabilizacji i stowarzyszeniu obowiązuje od 2008 r. Kraj oczekuje na przyznanie statusu kraju kandydującego, co będzie uzależnione od stopnia jego stabilizacji wewnętrznej i zaawansowania prowadzonych reform.

Macedonia—Została zaliczona do krajów kandydujących w 2005 r. Pomimo pozytywnych opinii Komisji Europejskiej i Parlamentu Europejskiego negocjacje o członkostwie jeszcze się nie rozpoczęły. Główną przyczyną jest sprzeciw Grecji i spór między oboma państwami o nazwę Macedonii.

Kosowo—W 2015 r. podpisano umowę o stabilizacji i stowarzyszeniu. Przeszkodą na drodze do członkostwa jest nieuregulowany status na arenie międzynarodowej. Dotychczas 23 kraje UE uznały niepodległość Kosowa, a trzy odmówiły.

Część 3: Strategia obszaru akcesyjnego

Wyzwania związane z rozszerzeniem oraz historia negocjacji z krajami Bałkanów Zachodnich (B6) skłaniają do przyjęcia nowej strategii w sprawie negocjacji akcesyjnych dla tego regionu Europy. Jej głównym założeniem jest przygotowanie rozszerzenia o grupę krajów, która będzie dobrze zintegrowana wewnętrznie. W tym celu należy podjąć działania mające doprowadzić do głębszej integracji pomiędzy krajami Bałkanów Zachodnich jeszcze przed ich przystąpieniem do UE. Propozycja nie przekreśla scenariusza szybszej integracji krajów zaawansowanych w procesie negocjacji i nie zamyka drogi liderom takim jak Serbia czy Czarnogóra. Kraje, które będą gotowe wejść do Unii mogą stać się jej członkami po spełnieniu wszystkich koniecznych warunków wcześniej niż pozostali kandydaci z obszaru Bałkanów Zachodnich.

Ramowy plan działań nowej strategii akcesyjnej dla Bałkanów Zachodnich zakłada:

  • dalsze prowadzenie negocjacji członkowskich w myśl obowiązujących reguł akcesyjnych;
  • stworzenie programu celowego pogłębiającego integrację Serbii, Bośni i Hercegowiny, Macedonii, Albanii, Kosowa oraz Czarnogóry w obszarze bezpieczeństwa—współpracę policyjną, graniczną, walkę z przestępczością zorganizowaną i przestępstwami gospodarczymi. Program pomoże podnieść poziom bezpieczeństwa krajów Bałkanów Zachodnich, a Unii—walczyć z negatywnymi skutkami działalności przestępczej w regionie;
  • wzmocnienie i reformy Rady Współpracy Regionalnej poprzez nadanie jej nowych kompetencji—jako ciało kolegialne będzie prowadzić negocjacje dotyczące włączenia Środkowoeuropejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (CEFTA) w obszar europejskich umów o wolnym handlu z innymi częściami świata. Przewodniczący będzie reprezentować Radę podczas cyklicznych spotkań Rady Współpracy Regionalnej + Rada Europejska;
  • ustanowienie cyklicznych szczytów (dwóch rocznie) dotyczących pogłębiania współpracy i postępów integracyjnych pomiędzy Radą Europejską i Radą Współpracy Regionalnej;
  • stworzenie „kryteriów bałkańskich”—porozumienia zobowiązującego kraje regionu do dokończenia rozliczeń z przeszłością (konflikty graniczne z wiodącą rolą wojny w byłej Jugosławii) oraz przyjęcie mapy drogowej dotyczącej intensyfikacji działań na rzecz praworządności. Kraje Bałkanów Zachodnich otrzymają przy tym wsparcie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w postaci wysokiego doradcy i zespołu eksperckiego;
  • stopniowe włączanie CEFTA w obszar porozumień unijnych dotyczących wolnego handlu—z uwzględnieniem interesu krajów CEFTA;
  • włączenie krajów regionu we wspólny obszar polityki konkurencji—po przyjęciu odpowiedniego wycinka prawa wspólnotowego przez wszystkie kraje Bałkanów Zachodnich. Pozwoli to na ochronę firm europejskich na obszarze obowiązywania CEFTA oraz umożliwi regulację działalności firm z grupy Bałkanów Zachodnich na obszarze UE + CEFTA.

Stworzenie jednolitego obszaru akcesyjnego pozwoli na lepsze przygotowanie się do integracji przyszłych członków, przyniesie też wymierne korzyści dla gospodarki polityki bezpieczeństwa Unii. Strategia zakłada nacisk na wewnętrzną integrację i konsensualne rozwiązanie problemów bloku B6 wsparte silnym zaangażowaniem Unii w regionie i gwarancjami konkretnych korzyści ekonomicznych dla kandydatów.

Po zrealizowaniu strategii, w przypadku krajów nadal niegotowych na dołączenie do Wspólnoty, będzie można zastosować wobec nich wariant szwajcarski integracji i budować pogłębione relacje na zasadzie kolejnych porozumień UE — Kraje Bałkanów Zachodnich.

Autorzy: Artur Jaskulski, Maria Magierska, Joanna Pankowska, Aleksandra Polak, Hubert Różyk, Piotr Stolecki
Koordynator: Marzena Świderska