In.Europa

Nowe horyzonty miast w Unii Europejskiej

 

Część 1: Wprowadzenie

Miasta—filar Unii
Europa jest jednym z najbardziej zurbanizowanych kontynentów na świecie—dlatego stanowienie oraz realizacja polityk miejskich jest wyzwaniem na trzech szczeblach: lokalnym, państwowym oraz unijnym.

  • 74% miejsc pracy w Unii znajduje się w miastach
  • 70% polityk Unii jest realizowanych przez władze lokalne
  • 85% PKB Unii generują miasta

Wyzwania stojące przed miastami:

  • Wyzwania społeczne—wiążą się z masowym napływem ludności do miast i z niewystarczającymi zasobami mieszkaniowymi. Nasila się zjawisko segregacji terytorialnej i gentryfikacji—miasta dzielą się na dzielnice bogatych i biednych. Koncentracja mniej zamożnych grup społecznych na obrzeżach miast łączy się z utrudnionym dostępem do dobrej jakości infrastruktury miejskiej prowadząc do wykluczenia społecznego. Wykluczeniem, poza osobami o małych zasobach finansowych, zagrożone są także osoby starsze, niepełnosprawni oraz imigranci. Miasta muszą stawić czoła pogłębiającemu się zróżnicowaniu ekonomicznemu, pokoleniowemu, etnicznemu i kulturowemu ludności miejskiej, promując tolerancję i inkluzywność, a także zapewnić dostęp do dobrej jakości edukacji i służby zdrowia wszystkim grupom społecznym.

  • Wyzwania środowiskowe—jednym z największych miejskich wyzwań jest pogarszająca się jakość powietrza. Aby realizować cele zrównoważonego rozwoju oraz gospodarki niskoemisyjnej, niezbędne jest zmniejszenie natężenia ruchu samochodowego na rzecz efektywnego i ekologicznego transportu publicznego oraz ruchu rowerowego. Kolejnym wyzwaniem jest niska efektywność energetyczna budynków mieszkalnych i systemów grzewczych. Miasta produkują również ogromne ilości odpadów, które—nieprawidłowo zagospodarowane—negatywnie oddziałują na środowisko naturalne.

  • Wyzwania gospodarcze—rosnącą rolę odgrywa innowacyjność i dostępność świadczonych usług. Miasta powinny mocniej wspierać inkubatory przedsiębiorczości i inne ośrodki kreatywności. Powstałe dzięki temu lokalne przedsiębiorstwa mogłyby pomóc miastom w walce z bezrobociem. Kolejnym wyzwaniem gospodarczym jest zapewnienie wkładu własnego do inwestycji—zarówno prywatnych, jak i unijnych. Ważnym problemem jest też pozyskiwanie inwestycji. Miasta pozbawione przemysłu, prywatnych firm i nowych inwestycji dotyka zapaść społeczno-gospodarcza.

Sposoby rozwiązywania problemów
Obecnie miasta rozwiązują swoje problemy stosując zasadę zrównoważonego rozwoju: rozwoju miast zaspokajającego potrzeby współczesnego pokolenia bez narażania na szwank możliwości przyszłych pokoleń oraz podnoszącego jakość życia w mieście dzięki zbalansowanej gospodarce miejskiej. Wyzwania, które stoją przed współczesnymi miastami wymagają określonego mechanizmu działania. Zgodnie z raportem dr Fabrizia Barki z 2009 roku, najbardziej efektywną metodą rozwiązywania problemów miast jest podejście place-based. Zakłada ono wsparcie miast oparte na dostosowaniu mechanizmów i instrumentów polityki miejskiej do zasobów, potencjału i potrzeb miasta (kontekstu lokalnego).

Część 2: Miejska agenda Unii i podejmowane inicjatywy

Ze względu na rozległy obszar oddziaływania problematyka miast dotyczy prawie wszystkich polityk unijnych. W latach 2014-2020 w ramach europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych miasta otrzymają ok 2,44 mld €.

W Parlamencie Europejskim istnieje specjalna intergrupa URBAN zajmująca się agendą miejską, która obecnie omawia kwestie finansowania funduszy unijnych dla miast w kolejnej perspektywie budżetowej Unii. Chociaż polityka miejska jest kreowana przede wszystkim na poziomie krajowym, ten trend zmienia Pakt Amsterdamski.

Miejska Agenda Unii

Skupia się na tworzeniu lepszych regulacji, efektywniejszego finansowania i pogłębionej wymiany wiedzy. Jej celem jest lepsza koordynacja prac nad rozwiązaniem problemów miast. Kluczowe zasady agendy miejskiej to:

  • metoda pracy oparta na partnerstwie
  • mechanizm kooperacji na wielu poziomach
  • nacisk na zintegrowane podejście
  • strategia zrównoważonego rozwoju
  • wypełnienie globalnych celów ONZ
  • budowanie funkcjonalnych obszarów miejskich
  • budowanie powiązań pomiędzy miastami i wsiami
  • dostosowanie do potrzeb miast wszystkich rozmiarów

Agenda została wprowadzona przez Pakt Amsterdamski w 2016 r. Celem Paktu jest “uwolnienie potencjału miast” i wzmocnienie zaangażowania ich włodarzy w tworzenie lepszego prawodawstwa i rozwijanie źródeł finansowania. Przewiduje współpracę pomiędzy różnymi szczeblami władz w UE oraz partnerami biznesowymi i społecznymi w ramach partnerstw w 12 obszarach tematycznych.

Polskie stanowisko w sprawie agendy miejskiej

Polska w ramach polityki miejskiej podnosi m.in. kwestie rewitalizacji miast, inwestycji w systemy smart cities, inwestycji infrastrukturalnych oraz finansowania Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych (ZIT). Na czele grupy URBAN w PE stoi polski poseł—Jan Olbrycht. Prezydent Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz była pierwszą pochodzącą z Europy Środkowej przewodniczącą EUROCITIES—organizacji zrzeszającej największe europejskie miasta (2012). Także inne duże miasta aktywnie działają w sieciach organizacji europejskich.

Trendy w dyskusji o agendzie miejskiej

  • Obecnie coraz ważniejszy staje się temat finansowania w przyszłej perspektywie budżetowej polityki spójności, na której opiera się większość instrumentów polityki miejskiej.
  • Trwają pierwsze konsultacje dotyczące ewentualnych zmian w zasadach przyznawania funduszy unijnych dla miast.
  • Ponadto, aktualny jest temat migracji i przygotowania miast na integrację imigrantów spoza UE.
  • Oprócz tego omawiany jest problem zmian klimatycznych i radzenia sobie z efektami zmian klimatu przez miasta.
  • Coraz więcej miejsca poświęca się kwestiom energetycznym w polityce miejskiej—odzyskiwaniu energii, uszczelnianiu sieci energetycznych i ich modernizacji, alternatywnym źródłom energii.
  • Ważnym tematem są też zmiany w mechanizmie Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych, aby pomoc miastom lepiej korzystać z tego narzędzia.

Ostatnie wydarzenia

W listopadzie 2017 Komisja Europejska sporządziła raport podsumowujący pierwsze rezultaty agendy miejskiej. Według Komisji przyjęty model zarządzania na wielu poziomach oraz angażowania wielu interesariuszy dobrze spełnia swoją rolę.

Część 3: Propozycje działań

Konsekwencją zwiększenia znaczenia agendy miejskiej w UE powinno być jej dalsze reformowanie i tworzenie nowych rozwiązań efektywnie wspierających miasta. W tym celu należy podjąć szereg działań wzmacniających Pakt Amsterdamski:

  • Rozwinąć istniejącą sieć wsparcia merytorycznego miast do poziomu nowej agencji unijnej. Jej celem będzie aktywna pomoc w tworzeniu uniwersalnych rozwiązań dla miast, np. zintegrowanych systemów zarządzania ruchem, optymalizacji zarządzania oświetleniem czy usprawnień systemu wodno-kanalizacyjnego. Stworzone rozwiązania w zakresie smart cities będą dostępne dla wszystkich ośrodków miejskich na zasadzie open source. Oferowane wsparcie skupi się na czterech obszarach:
    • udostępnianie technologii samodzielnie wytworzonych;
    • dofinansowywanie badań mających na celu tworzenie rozwiązań na wskazane uprzednio przez miasta problemy technologiczne;
    • wsparcie w długofalowym planowaniu inwestycji infrastrukturalnych;
    • edukacja urzędników oraz wymiana doświadczeń pomiędzy miastami.

    Ze względu na znaczące zróżnicowanie problemów miast na terenie całej Unii, agencja podzieli miasta według stosownej kategorii wielkości i lokalizacji geograficznej. Wobec każdej z wydzielonych grup będzie świadczyć pomoc dostosowaną do ich specyfiki. Dodatkowo agencja przejmie koordynację nad programami Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych, udzielając wsparcia merytorycznego jednostkom samorządowym występującym o dotację w ramach ZIT.

  • Zwiększyć rolę polityki miejskiej wewnątrz Unii: na poziomie Komisji Europejskiej poprzez powołanie zespołu zadaniowego ds. polityki miejskiej oraz postulat powołania osobnego komisarza ds. miast podczas kolejnej reformy składu komisji. Kolejnym krokiem powinien być szczyt podsumowujący rok pełnego działania agendy miejskiej z udziałem wszystkich kluczowych aktorów — samorządowców oraz przedstawicieli Komisji Europejskiej, Parlamentu Europejskiego, Europejskiego Banku Inwestycyjnego, Komitetu Regionów oraz odpowiednich ministrów państw członkowskich. Oprócz podsumowania szczytu głównym tematem powinno być zagadnienie polityki miejskiej w nowych wieloletnich ramach finansowych Unii i perspektywa podziału środków.
  • Stworzyć pod auspicjami Europejskiego Banku Inwestycyjnego i Komisji Europejskiej program pozwalający miastom na tworzenie tzw. konsorcjów zakupowych. Instrument umożliwi miastom połączenie sił w zakresie zakupu usług i technologii potrzebnych do funkcjonowania miasta—np. kwestii zakupu taborów do transportu publicznego czy systemów informatycznych. Partnerzy instytucjonalni pomogą konsorcjom w negocjacji lepszych warunków finansowych oraz przygotowaniu zamówień od strony prawnej.

Autorzy: Artur Jaskulski, Aleksandra Kluczka, Maria Magierowska, Karolina Myszka, Maciej Otmianowski, Aleksandra Polak
Koordynator: Hubert Różyk